کمرم موقع بلند شدن درد میگیره

علت کمردرد هنگام بلند شدن، سفتیِ قفسهٔ سینه و پاهاست

اگر هنگام بلند شدن کمرتان درد می‌گیرد، علتش این است که قفسهٔ سینه و پاهایتان سفت شده‌اند.

کمر بخش بالایی و پایینی بدن را به هم وصل می‌کند، بنابراین وقتی حرکتِ قفسهٔ سینه و پاها خوب نباشد، کمر به‌راحتی تحت فشار قرار می‌گیرد. به همین دلیل، کمردرد درواقع فریادِ کمری است که میان قفسهٔ سینه و پاها گیر افتاده و می‌گوید: «دیگر نمی‌توانم به‌جای کمر و قفسهٔ سینه‌ای که درست کار نمی‌کنند، همه‌چیز را جبران کنم.»

مهره‌های کمر در حرکت‌های رو به جلو و عقب، مثل خم شدن به جلو یا قوس دادن به عقب، عملکرد خوبی دارند. اما در حرکت‌های چرخشی، مثل برگرداندن بدن، چندان مناسب نیستند. کمر فقط حدود ۵ درجه می‌تواند بچرخد.

اینجاست که پاها و قفسهٔ سینه وارد عمل می‌شوند. چرخش بدن هنگام برگشتن به پشت سر یا چرخش پویای بدن هنگام پرتاب توپ، با همکاریِ مفصل ران که در چرخش مهارت دارد، همراه با ستون فقرات و گردن ایجاد می‌شود.

اما روزی می‌رسد که حرکتِ قفسهٔ سینه و پاها کم می‌شود و دیگر بدن نمی‌تواند مثل قبل خوب خم شود یا بچرخد. در این حالت، مفاصل ران و عضلات شروع می‌کنند کمبودِ حرکت را با انجام دادنِ کارهایی جبران کنند که در اصل وظیفهٔ آن‌ها نبوده است.

کمری که در آغاز هنوز سالم است، کم‌کم با خسته شدن دیگر نمی‌تواند خوب حرکت کند. درد درواقع راهی است که از طریق آن کمر به شما می‌گوید قفسهٔ سینه و پاها باید دوباره عملکرد طبیعیِ خود را به دست بیاورند.

این تصویر نشان می‌دهد که درد چگونه در اثر کارِ پشت‌میزی به وجود می‌آید.

اگر مدام دست‌هایتان را جلوی بدن نگه دارید، شانه‌ها و قفسهٔ سینه سفت می‌شوند و انعطاف‌پذیریِ خود را از دست می‌دهند. از طرف دیگر، اگر مدت زیادی بنشینید، مفصل‌های ران هم در وضعیتِ خم‌شده سفت می‌شوند و دوباره آزادیِ طبیعیِ حرکت را محدود می‌کنند.

وقتی با بالاتنه و پایین‌تنهٔ کم‌تحرک از جا بلند می‌شوید، فشارِ اضافی به کمری وارد می‌شود که درست میان این دو بخش قرار دارد. اگر این وضعیت هر روز تکرار شود، در نهایت به کمردرد منجر می‌شود.

حتی اگر کارتان پشت‌میزی نباشد، رانندگی یا ورزش هم می‌تواند حرکتِ شانه و قفسهٔ سینه را مختل کند. همچنین کسانی که زمان زیادی را ایستاده می‌گذرانند هم ممکن است حرکتِ مفصل رانشان خوب نباشد.

شاید شما هم تا امروز از کوسنی استفاده کرده باشید که لگن را ثابت نگه می‌دارد، یا حتی سراغ دویدن و کشش‌های فعال‌تر رفته باشید، اما اگر هنوز بهتر نشده‌اید، علتش این است که بخش‌هایی از بدن که باید حرکت کنند، درست حرکت نمی‌کنند.

برای برطرف کردن کمردرد هنگام بلند شدن، باید پیدا کنید کدام بخش از بدن خوب حرکت نمی‌کند و بعد عضلاتی را که حرکت را محدود کرده‌اند، بکشید.

این مقاله برای افراد زیر هم مفید است:
  • صندلی و کوسن را عوض کرده‌ام، اما فایده‌ای نداشته است
  • کشش را امتحان کرده‌ام
  • به‌طور منظم ورزش می‌کنم؛ مثل دویدن یا یوگا
  • ماساژ یا درمان‌های مشابه گرفته‌ام

کلید حل این مشکل، شناختن عادت‌های بدنیِ خودتان است

آزمایش بالا بردن بازو

این تصویر، صحنهٔ بررسیِ حرکت شانه را نشان می‌دهد.

اگر متوجه شوید که دست‌ها صاف و مستقیم به بالا نمی‌روند، احتمالاً در کتف‌ها یا جای قرار گرفتنِ آن‌ها بدشکلی‌ای وجود دارد، یا در حرکتِ مفصل شانه مشکلی هست.

در حالت ایده‌آل، دست‌ها باید درست بالای سر قرار بگیرند؛ طوری که اگر از پهلو نگاه کنیم، بازوها گوش‌ها را بپوشانند.

حالا بیایید ببینیم اگر بخواهید دستتان را تا جایی که باید بالا ببرید، بدن چه واکنشی نشان می‌دهد.

آزمایش بالا بردن بازو

وقتی می‌خواهید دست‌هایتان را صاف به بالا ببرید، کمرتان قوس پیدا می‌کند. این یعنی کمر، حرکتی را که در اصل باید شانه‌ها و قفسهٔ سینه انجام دهند، به‌جای آن‌ها بر عهده گرفته است. بیش از حد قوس دادن به کمر، به مفاصل و عضلات کمر فشار وارد می‌کند.

بدشکلیِ بدن چیزی است که بسته به شیوهٔ استفاده از بدن شکل می‌گیرد. انسان همیشه به‌طور منطقی روشی را انتخاب می‌کند که حرکت دادنِ بدن برایش آسان‌تر باشد. عضلاتی که چون حرکت دادنشان سخت است کمتر استفاده می‌شوند، ضعیف می‌شوند و نتیجهٔ آن به‌صورت بدشکلی ظاهر می‌شود.

مثلاً هنگام کار با کامپیوتر، مجبورید مدت زیادی دست‌هایتان را جلوی قفسهٔ سینه نگه دارید. در نتیجه، بدن کم‌کم این‌طور فکر می‌کند که «بالا آوردن دست‌ها از کنار بدن برای کار با کامپیوتر دردسر دارد.»

بدن که به کارآمدی اهمیت می‌دهد، کم‌کم جای کتف‌ها و بازوها را طوری تغییر می‌دهد که رساندنِ دست‌ها به جلوی بدن آسان‌تر شود، و به وضعیتی مناسبِ کارِ پشت‌میزی تبدیل می‌شود.

استفاده از این آزمون‌ها برای پیدا کردنِ بدشکلی‌ها، به شما کمک می‌کند عادت‌های بدنیِ خود را بشناسید و برای پیدا کردنِ راه‌حل، سرنخ به دست بیاورید.

سابقه درمان

بیایید از روی سوابق ببینیم برای بهبود کمردردی که هنگام بلند شدن ایجاد می‌شود، چه کارهایی می‌توان انجام داد.

مرحله
گرفتن شرح حال
پرونده
مدارک پزشکی ۱
  • علائم: هنگام بلند شدن از صندلی، کمر درد می‌گیرد. بعد از بلند شدن و چند قدم راه رفتن، درد از بین می‌رود.
  • سن: دههٔ ۴۰ زندگی
  • شغل: تمام روز با کامپیوتر کار می‌کند
  • کارهایی که امتحان کرده: کوسن حمایتیِ لگن، کشش، اسکوات، ماساژ
روند ماجرا

اگر اتفاق‌هایی را که از ابتدا تا امروز افتاده، به ترتیب زمانی بچینیم، چیزی شبیه این می‌شود:

  1. به او گفته شد لگن به سمت عقب کج شده است
  2. به او گفته شد علتِ کجیِ لگن، ضعفِ عضلات باسن است
  3. اسکوات و کشش را شروع کرد
  4. هم‌زمان، از کوسنی برای اصلاحِ لگن هم استفاده کرد
  5. بهتر شد، اما دوباره برگشت
  6. دنبال راهی برای حل کجیِ لگن می‌گردد

بعد از این‌که به او گفته شد لگنش کج است، بارها با تمرکز فقط روی لگن، راه‌های مختلف را امتحان کرده بود.

مرحله
بررسی

برای پیدا کردن علت، بررسی‌های مختلفی انجام می‌شود. هر بخش از بدن دامنهٔ مشخصی برای حرکت دارد. مثلاً اگر هنگام نگاه کردن به سقف بتوانید سرتان را آن‌قدر به عقب ببرید که صورت تقریباً با سقف موازی شود، می‌توان گفت حرکتِ گردن مشکلی ندارد.

اگر نتوانید آن‌طور که باید حرکت کنید، یا اگر حرکت به بالا و پایین یا به چپ و راست در یکی از جهت‌ها سخت باشد، می‌توان آن را به‌عنوان علتِ درد شناسایی کرد.

نتیجهٔ بررسی

بررسی نشان داد که در خم شدن به پهلو و در حرکات چرخشی مشکل وجود دارد.

مدارک پزشکی ۲

وقتی حرکتِ عضلاتِ پشت در سمت چپ و راست را با هم مقایسه می‌کنیم، سمت راست سفت‌تر است.

دلیلش این است که از عضلاتِ سمت راست و چپِ کمر به یک شکل استفاده نمی‌شود.
از روی پرونده، دو نکته روشن می‌شود:
عضلاتِ سمت چپ از سمت راست قوی‌تر هستند.
ـ عضلاتِ سمت راست در حالتِ انقباض باقی مانده‌اند.
همین دو عامل باعث می‌شود خم شدن به سمت چپ سخت‌تر شود.

فقط سفت بودنِ عضلاتِ کمر هم می‌تواند بر حرکتِ کل بدن اثر بگذارد.

اثر آن روی بالاتنه این است که بالا بردنِ دست‌ها سخت‌تر می‌شود، چون عضلاتِ پشت به بازوها متصل‌اند.

علاوه بر این، بدن را به سمت قوز کردن می‌برد، نگاه کردن به عقب یا بالا را دشوار می‌کند و حرکتِ بالاتنه را محدودتر می‌سازد.

از نظر تأثیر بر پایین‌تنه نیز، فقط یک سمتِ لگن راحت‌تر به پهلو حرکت می‌کند و همین باعث می‌شود هنگام راه رفتن، گام‌ها و پای راست تحت فشار قرار بگیرند. در نتیجه کمردرد ایجاد می‌شود و ایستادنِ طولانی دشوار می‌گردد.

مرحله
درمان

با اینکه بیمار از کمردرد شکایت دارد، من از همان ابتدا به کمر او دست نمی‌زنم. این کار دو دلیل دارد.

۱- التهاب بدتر می‌شود و تعداد مراجعه‌ها بیشتر می‌شود

وقتی کمر را ماساژ می‌دهید، برای لحظه‌ای جریان خون بهتر می‌شود و حس خوبی به وجود می‌آید. اما عضلاتی که باعث درد شده‌اند، ملتهب هستند؛ بنابراین فشار دادنِ آن‌ها فقط التهاب را بدتر می‌کند. در نتیجه درد ادامه پیدا می‌کند و در طول درمان هم دیگر نمی‌شود فهمید علائم واقعاً بهتر شده‌اند یا نه.

در چنین حالتی، نمی‌شود همان‌جا تشخیص داد که علائم بهتر شده‌اند یا نه، و در نهایت مجبور می‌شویم بگوییم: «امروز همین‌جا تمام کنیم، فعلاً مدتی صبر کنید و ببینیم چه می‌شود.» نتیجه‌اش این است که بیمار باید بیشتر مراجعه کند. این مطلوب نیست، چون بارِ روحیِ بیمار را بیشتر می‌کند.

② علت در همان جایی که درد ظاهر شده، نیست

وقتی کمر درد می‌گیرد، علت آن اغلب در جاهای دورتر مثل گردن، شانه‌ها یا پاها قرار دارد. ماساژ دادنِ کمر شاید حس خوبی بدهد، اما مشکل را از ریشه بهتر نمی‌کند.
علاوه بر این، ممکن است عضله‌ای که باعث درد شده اصلاً همان عضله‌ای نباشد که باید آزاد شود. در این صورت، هرچه بیشتر درمان بگیرید، درد بدتر می‌شود.

به همین دو دلیل، با اینکه بیمار از دردِ ناحیهٔ کمر شکایت دارد، ما از همان ابتدا به کمر او دست نمی‌زنیم.

جزئیات درمان

در اینجا درمانی را معرفی می‌کنیم که مخصوص سِیتای است.

تمرینِ انتخابیِ عضلات
آموزش لیفت باسن

این مورد نمونهٔ خوبی بود از این‌که تمرینِ عضلانی گاهی می‌تواند نتیجهٔ معکوس بدهد. تصویر، تمرینی برای اصلاحِ کجیِ لگن را نشان می‌دهد.

چون به او گفته شده بود لگن به سمت عقب افتاده است، برای تقویتِ عضلاتِ باسن اسکوات انجام می‌داد.

اما وقتی شیبِ لگن را بررسی می‌کنیم، می‌بینیم درواقع به سمت جلو متمایل است.

حتی در یک حرکتِ ظاهراً یکسان مثل اسکوات هم عضلاتِ متفاوتی درگیر می‌شوند. اسکواتِ عمیق، کلِ عضلاتِ باسن را تقویت می‌کند و همین به متمایل شدنِ لگن به جلو کمک می‌کند. در این مورد، چون می‌خواستیم لگن را به سمت عقب هدایت کنیم، روشِ تمرینِ انتخابیِ فقط بخشِ بالاییِ باسن را آموزش دادیم.

سِیتای معمولاً به‌عنوان روشی برای شل کردنِ عضلات شناخته می‌شود، اما در عین حال عضلاتِ غیرفعال را هم فعال و تقویت می‌کند. برای این‌که بتوان تمرینِ درست را تجویز کرد، پیش از درمان بررسی انجام می‌شود.

مرحله
بررسیِ دوباره

بعد از آن، بیمار دوباره حرکت‌هایی را امتحان می‌کند که پیش از درمان در هنگام بررسی دردناک بودند. از بیمار خواسته می‌شود تأیید کند که دیگر در هیچ‌یک از حرکت‌ها مشکلی ندارد.

این درد نتیجهٔ عادت‌های زندگی و شیوهٔ استفادهٔ روزمره از بدن است. توضیح داده شد که اگر با کشش و تمرینِ روزانه، حرکتِ مفاصل بهتر شود، درد دیگر برنمی‌گردد. با این مرحله، درمان کامل می‌شود.

درد پایین کمر هنگام بلند شدن

چون ما هر روز می‌نشینیم و بلند می‌شویم، پرسش‌های زیادی هم دربارهٔ این موضوع دریافت می‌کنیم.

چرا وقتی بلند می‌شوم، لگنم درد می‌گیرد؟

علتش سفتیِ عضلاتِ ران، باسن و شکم است.

وقتی افراد به‌جای «کمر» از درد در «لگن» حرف می‌زنند، اغلب منظورشان درد در جلوی لگن، کنار لگن یا در باسن است. به‌طور مشخص، این درد در اطرافِ مفصل ران، عضلهٔ سرینیِ میانی و سرینیِ بزرگ احساس می‌شود. در بسیاری از موارد، خودِ مفصل ران مشکل دارد و گاهی این وضعیت به‌عنوان آرتروزِ مفصل ران تشخیص داده می‌شود.

علتِ درگیر شدنِ مفصل ران این است که عضلات و رباط‌هایی که مفصل ران را حرکت می‌دهند، انعطاف‌پذیریِ خود را از دست داده‌اند. به همین دلیل، هدف این است که با آزاد کردنِ بخش‌های سفت، به‌ویژه اطرافِ مفصل ران، وضعیت بهتر شود. اما وقتی علت در جاهایی دورتر از مفصل ران باشد، مثل زانو یا ساق پا، حلِ مشکل دشوارتر می‌شود.

زانو هنگام خم و راست شدن، هم‌زمان حرکتِ چرخشی هم دارد. ممکن است در نگاه اول به نظر برسد هیچ مشکلی در زانو وجود ندارد، و حتی اگر بتوانید بنشینید و بلند شوید، حرکتِ چرخشیِ زانو روان نباشد. در بعضی کسانی که هنگام بلند شدن از دردِ جلوی لگن شکایت داشتند، علت همین چرخشِ زانو بوده و با تنظیمِ زانو مشکل حل شده است.

با اینکه روشن است دردِ لگن در بسیاری از موارد از عضلات ناشی می‌شود، این‌که دقیقاً کدام عضلات بیشتر درگیرند، از فردی به فرد دیگر فرق می‌کند.

به همین دلیل، اگر می‌خواهید بدانید چرا هنگام بلند شدن لگنتان درد می‌گیرد، مهم است بررسی شود کدام بخش از حرکتِ بدن درست کار نمی‌کند.

کمردرد تا چه مدت ادامه پیدا می‌کند؟

اگر درمان درست انجام شود، درد همان‌جا کمتر می‌شود. اما اگر مشکل مزمن باشد، تا وقتی ادامه پیدا می‌کند که تنشِ عضلات برطرف شود و استفادهٔ درست از بدن به یک عادت تبدیل شود.

درد نشانه‌ای است از این‌که در بدن مشکلی وجود دارد؛ بنابراین اگر علت برطرف شود، درد هم از بین می‌رود. با این حال، خیلی‌ها از این ناراحت‌اند که دردشان به‌راحتی خوب نمی‌شود. چرا؟

دلیل اول این است که عضلهٔ اصلیِ ایجادکنندهٔ درد به‌درستی شناسایی نشده است. انجامِ کشش یا ورزش، بدون روشن شدنِ منشأ مشکل، فقط حل شدنِ درد را به تأخیر می‌اندازد.

حتی در موارد بدتر، ممکن است باعث شود بدن را به شکل بدتری به کار بگیرید؛ در نتیجه نه‌تنها مشکل حل نمی‌شود، بلکه درد بیشتری هم ایجاد می‌شود.

دلیل دوم، عادت‌های زندگی است؛ یعنی شیوهٔ استفاده از بدن. حتی اگر عضلهٔ عاملِ درد را پیدا کنید، تا وقتی به همان روشی از بدن استفاده می‌کنید که آن عضله را در تنش نگه می‌دارد، درد دوباره ظاهر می‌شود.

اگر درمان درست انجام شود، هم‌زمان با اصلاحِ کجیِ بدن، درد همان‌جا کمتر می‌شود. وقتی درد کمتر می‌شود، یعنی بدن به وضعیتی رسیده که می‌توان از آن به شکل درست استفاده کرد. این دقیقاً همان چیزی است که سِیتای به دنبال آن است.

اگر این وضعیتِ درست حفظ شود و عضلات در همین حالت جا بیفتند، درد از بین می‌رود. حفظِ وضعیتِ بهبود‌یافته‌ای که با درمان به دست آمده، بسیار مهم است.

مدتِ ادامه داشتنِ کمردرد به این بستگی دارد که بعد از کاهشِ درد با درمان، چقدر زمان لازم است تا بتوانید وضعیتِ درستِ بدن را حفظ کنید.

{"@context":"https://schema.org","@id":"#FAQContents","@type":"FAQPage","mainEntity":[{"@type":"Question","name":"چرا لگن من هنگام ایستادن درد می‌گیرد؟","acceptedAnswer":{"@type":"Answer","text":"

این به دلیل سفتی عضلات ران، باسن و شکم ایجاد می‌شود.

وقتی افراد درد را در "لگن" به جای کمر توصیف می‌کنند، اغلب منظور درد در جلو یا کنار لگن یا در باسن است. به طور خاص، این درد در اطراف مفصل ران، عضلات سرینی میانی و سرینی بزرگ احساس می‌شود. در بسیاری از موارد، مشکلی در مفصل ران وجود دارد و در برخی موارد، این بیماری به عنوان آرتروز مفصل ران تشخیص داده می‌شود.

دلیل مشکلات مفاصل ران این است که عضلات و رباط‌هایی که مفصل ران را حرکت می‌دهند، انعطاف‌پذیری خود را از دست داده‌اند. بنابراین، هدف بهبود وضعیت با شل کردن نواحی سفت، به ویژه در اطراف مفصل ران است. با این حال، وقتی علت از مفصل ران دور باشد، مانند زانو یا ساق پا، حل مشکل دشوار می‌شود.

هنگام خم و راست کردن زانو، همزمان یک حرکت پیچشی نیز انجام می‌شود. در نگاه اول، ممکن است به نظر برسد که هیچ مشکلی در زانو وجود ندارد و حتی اگر بتوانید چمباتمه بزنید، حرکت پیچشی زانو ممکن است روان نباشد. برای کسانی که از درد در جلوی لگن هنگام ایستادن به دلیل این چرخش زانو شکایت دارند، می‌توان با تنظیم زانو مشکل را حل کرد.

اگرچه واضح است که درد لگن اغلب توسط عضلات ایجاد می‌شود، اما اینکه کدام عضلات بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند، از فردی به فرد دیگر متفاوت است.

بنابراین، اگر می‌خواهید بدانید که چرا لگن شما هنگام ایستادن درد می‌گیرد، بررسی اینکه کدام قسمت از حرکت بدن شما اشتباه است، مهم است. "}},{"@type":"Question","name":"درد کمر شما چقدر طول خواهد کشید؟","acceptedAnswer":{"@type":"Answer","text":"

اگر درمان به درستی انجام شود، درد بلافاصله کاهش می یابد، اما اگر مشکل مزمن باشد، تسکین درد تا زمانی که عضلات آزاد شوند و استفاده صحیح از بدن به عنوان یک عادت ایجاد شود، ادامه خواهد داشت.

درد نشانه‌ی وجود مشکلی در بدن است، بنابراین می‌توان با از بین بردن علت آن، آن را برطرف کرد. با این حال، بسیاری از مردم از این واقعیت که دردشان بهبود نمی‌یابد، ناراحت هستند. چرا اینطور است؟

دلیل اول این است که عضلات ایجاد کننده درد شناسایی نشده اند. کشش و ورزش بدون شناسایی منبع مشکل، رفع درد را به تأخیر می اندازد.

حتی بدتر از آن، می‌تواند شما را تشویق کند که از بدنتان به شیوه‌ای بدتر استفاده کنید، که این مشکل را حل نمی‌کند، بلکه درد بیشتری ایجاد می‌کند.

دلیل دوم عادات سبک زندگی است، یعنی نحوه استفاده از بدن. حتی اگر عضله‌ای را که باعث درد می‌شود شناسایی کنید، تا زمانی که به استفاده از بدن خود به گونه‌ای که آن عضله را منقبض کند ادامه دهید، درد ظاهر خواهد شد.

اگر درمان به درستی انجام شود، کجی بدن اصلاح شده و درد بلافاصله کاهش می یابد. اگر درد کاهش یابد، به این معنی است که بدن اکنون در حالتی است که می توان از آن به درستی استفاده کرد. این دقیقاً همان چیزی است که کایروپراکتیک به دنبال آن است.

اگر این حالت صحیح را حفظ کنید و عضلات سفت شوند، درد از بین خواهد رفت. حفظ وضعیت بهبود یافته حاصل از درمان بسیار مهم است.

مدت زمان کمردرد شما به این بستگی دارد که پس از تسکین درد از طریق درمان، چه مدت طول می‌کشد تا وضعیت صحیح بدن خود را حفظ کنید.

مراحلِ حل مسئله به‌صورت کلی

شیوه‌ای که از کودکی و از راه بازی، ورزش، تصادف، زایمان و تجربه‌های دیگر برای استفاده از بدن یاد گرفته‌ایم، وضعیتِ امروزِ بدن ما را ساخته است.

اگر اکنون درد دارید، این چیزی نیست جز پیامی از بدن شما که می‌گوید: «در شیوه‌ای که تا امروز از بدنت استفاده کرده‌ای، مشکلی وجود دارد.»

مرحلهٔ اول برای حل مشکل، متوقف کردنِ درد است. اگر پس از بررسی، علت را مشخص کنیم و بعد درمان انجام شود، درد کمتر می‌شود. تازه وقتی درد کاهش پیدا کند، آماده می‌شوید که یاد بگیرید چگونه از بدن خود به شکل درست استفاده کنید.

مرحلهٔ دوم این است که یاد بگیرید چگونه از بدنتان به‌درستی استفاده کنید. این کار باعث می‌شود بدن و مغز تغییر کنند و دوباره به حالت قبلی برنگردند.

از آن‌جا که دردِ جسمی در بسیاری از موارد از عادت‌های زندگی ناشی می‌شود، کشش و ورزش ضروری‌اند. درست مثل مسواک زدن، ادامه دادنِ منظم مهم است.

اگر می‌خواهید دردتان را درمان کنید، اول باید درد را متوقف کنید؛ کشش و ورزش، مرحلهٔ بعد از آن است.

目次